3 września 1945 r. Szesnastoletni gimnazjalista Maniek Cebula pod czujnym okiem siostry Heleny Anzelmy Przybylskiej wyciąga gwoździe tkwiące setkami we framugach okien, boazerii, podłogach i drzwiach. Niemcy kaleczyli drewniane elementy zabytkowego klasztoru sióstr Benedyktynek w Staniątkach z byle powodu – ot, choćby po to, by na gwoździu powiesić ubranie. Wojna skończyła się kilka miesięcy temu, Niemcy wynieśli się z klasztoru i po wielu tygodniach w końcu siostrom udało się usunąć ślady ich obecności. Ale życie Mańka Cebuli wojna zmieniła bezpowrotnie. Miał zaledwie 14 lat, gdy Niemcy aresztowali jego ojca, organistę w staniąteckim kościele. Ściągnęli go prosto z chóru, a po kilkunastu dniach umieścili jego nazwisko na afiszu śmierci. Czesław Cebula i inni wpadli w ramach tzw. wielkiej wsypy w listopadzie 1943 r.

 Po akcji Gestapo w Szarowie
 

W wyniku prowokacji agentów Gestapo w maju 1943 r. w Szarowie Niemcy aresztowali ok. 30 osób. Działająca w tym rejonie placówka Narodowej Organizacji Wojskowej Obwodu 20 w powiecie bocheńskim (po scaleniu „Węgorz” w bocheńskim obwodzie „Wieloryb” AK) również poniosła straty w tej akcji w postaci kilku aresztowanych członków organizacji. Aresztowany został m.in. Stefan Strach „Stefański” z Łysokań, który prowadził szkolenie „młodzieżówki” NOW w Podłężu. Niemcom nie udało się jednak złamać lokalnego ducha oporu. „Dwudziestka” rozwijała się kadrowo. Do placówki „20” trafili m.in. dwaj przesiedleńcy z poznańskiego, którzy schronienie wraz ze swoimi rodzinami znaleźli w klasztorze sióstr Benedyktynek w Staniątkach.
 

Organizacja dysponowała bronią pozostałą po żołnierzach poległych w Puszczy Niepołomickiej we wrześniu 1939 r., a także pozyskiwała ją, rozbrajając Niemców bądź granatowych policjantów. W zasobach mieli również karabiny ze stanu byłego związku strzeleckiego w Dąbrowie. Konspiratorzy przechowywali uzbrojenie m.in. w grobowcu rodziny dowódcy miejscowego podziemia ppor. Mieczysława Wójcika „Mirskiego” na cmentarzu w Brzeziu, a także w przemyślnie skonstruowanych skrytkach na posesjach, np. u Leona Kołosa „Lecha” w Szczytnikach czy Bronisława Kaczmarczyka w Dąbrowie.
 

Lokalne podziemie posiadało również swoją służbę sanitarną. Kierownik młyna w Brzeziu Turula udostępnił pomieszczenie na przeprowadzenie kursu w zakresie udzielania pierwszej pomocy, aplikacji zastrzyków, stawiania baniek itd., w którym wzięło udział 10 młodych kobiet. Ze Staniątek przeszkolone zostały Maria Smoleń „Sosenka”, „Szarotka”, po mężu Korol, oraz Władysława Taborska, po mężu Kubacka. Nabyte umiejętności z powodzeniem wykorzystywały po wojnie niosąc pomoc potrzebującym mieszkańcom Staniątek.
 

Klasztor ss. Benedyktynek w Staniątkach
 

Do obwodu „20”, w zabudowania staniąteckiego klasztoru sióstr Benedyktynek przeniesiona została drukarnia biuletynu Podokręgu NOW Kraków-Zewnętrzny. Periodyk redagował szef Wydziału Propagandy Podokręgu Stanisław Waś „Przybylski”, a drukowali go Józef Adamowski „Wiśniewski”, Antoni Ciastoń „Aliant” (wszyscy ze Staniątek) oraz przesiedleńcy z poznańskiego – Jerzy Kozanecki i Tadeusz Kawalerski. Kolportażem biuletynu zajmowali się również Podłężanie.
 

W lipcu 1943 r. do klasztoru wkroczyli policjanci i dokonali rewizji. Szukali radioodbiornika, który ponoć miał posiadać i tu przechowywać ogrodnik gospodarstwa klasztornego. Rewizja nie przyniosła oczekiwanego rezultatu. Przeszukujący nie natrafili również na urządzenia drukarskie, gdyż na szczęście miesiąc wcześniej drukarnia została przeniesiona do Stanisławic.

W klasztorze często stacjonowali żołnierze niemieccy. Oficerowie zajmowali domek przylegający do księżowskiej rezydencji, a także zamieszkiwali w prywatnych domach. Żołnierze lokowani byli w pomieszczeniach klasztornej szkoły. Kwaterowali też w staniąteckiej szkole powszechnej.
 

Gestapo robi swoje
 

Minęło pół roku od majowych aresztowań w Szarowie. Chłopcy z „dwudziestki” pozostający na wolności – choć byli świadomi zagrożenia aresztowaniem – powracali do domów. Po nadejściu pierwszych chłodów ukrywanie się w lesie było bardzo uciążliwe. Czujność konspiratorów uśpiło też zapewne postępowanie Niemców, którzy jakby stracili zainteresowanie podziemiem na tym terenie. Jak się jednak wkrótce okazało, była to tylko pozorna bierność okupanta. Gestapo kontynuowało rozpracowywanie „dwudziestki”, wykorzystując zeznania jednego z aresztowanych w maju 1943 r. oraz informacje pozyskiwane od konfidentów i agentów. W Szarowie mogli liczyć m.in. na staniątczankę Adelę Migas, która w organizacji uchodziła za wtyczkę w Gestapo, a faktycznie pracowała dla Niemców. W Podłężu Niemcy pozyskali do współpracy członka NOW, Bednarczyka. Do Szarowa i pobliskich miejscowości przyjeżdżał Ryszard Karolewski vel Zając – kolega Adeli „po fachu”. Z początku należał do krakowskiej grupy konfidenckiej Romana Słani, ale szybko został agentem-rezydentem. Po aresztowaniach majowych wycofali się z tego terenu agenci-prowokatorzy Zdzisław Mięso i Mieczysław Skowroński.
 

W listopadzie gestapowcy mieli już sporą wiedzę o „dwudziestce”. Znali adresy chłopaków, ich zwyczaje, przywary, pseudonimy, funkcje pełnione w organizacji, miejsca zatrudnienia, spotkań i przechowywania broni.
 

11 listopada 1943 r. (w 25 rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości)  członkowie NOW z obwodów „20” i „30” powiatu bocheńskiego przeprowadzili akcję ekspropriacyjną na urzędy gminy, poczty i skarbowy w Brzesku. Poza gotówką, łupem organizacji stały się m.in. czyste druki kart rozpoznawczych (kenkart) a także wykazy zobowiązań kontyngentowych miejscowej ludności. Niewykluczone, że to wydarzenie stało się bezpośrednią przyczyną przyspieszenia aresztowań, do których doszło 23 listopada 1943 r. m.in. w Podłężu.
Więcej nt. tych wydarzeń pod linkiem: https://wojstan.blogspot.com/2021/07/tragiczny-koniec-konspiratorow-wielka.html
 

Prawie wszyscy aresztowani (najwięcej było ich z Podłęża) zostali skazani przez niemiecki sąd doraźny na karę śmierci. Wyroki były wykonywane przez rozstrzelanie, sukcesywnie po kolejnych aktach sabotażowo-dywersyjnych podziemia antyhitlerowskiego. Najbardziej tragiczny wymiar miała egzekucja 50-ciu skazanych dokonana 2 lutego 1944 r. w odwecie za zamach na pociąg, którym 29 stycznia 1944 r. jechał Hans Frank.
 

Kaźń 2 lutego 1944 r. w Staniątkach
 

Było wczesne popołudnie 2 lutego 1944 r. – Święto Matki Boskiej Gromnicznej. Z  drogi do Niepołomic przy wiadukcie kolejowym w Staniątkach, na granicy z Podłężem, słychać było kanonadę. Piętnastoletni Emil Małek z kolegami z Podłęża i dziesięcioletni Józef Śledziowski ze Staniątek, zwiedzeni odgłosem krótkich serii z broni maszynowej, przybyli na miejsce po jakimś czasie. Na drodze zobaczyli kawałki mózgów, odłamki kości twarzoczaszek, liczne, zastygłe już plamy krwi. Co się faktycznie tam wydarzyło?
 

Niemcy od 10 października 1943 r. (wejście w życie drakońskiego rozporządzenia Generalnego Gubernatora Hansa Franka o sądach doraźnych) zintensyfikowali działania odwetowe wobec Polaków za zamachy zbrojnego podziemia antyhitlerowskiego „godzące w niemieckie dzieło odbudowy Generalnego Gubernatorstwa”. Do kilku dni od zdarzenia rozstrzeliwali dziesiątkami aresztowanych i skazanych na karę śmierci konspiratorów — zakładników. Tak było też w przypadku wysadzenia toru kolejowego w Puszczy Niepołomickiej przez krakowski Kedyw AK, po którym w nocy 29 stycznia 1944 r. jechał niemiecki pociąg z Krakowa do Lwowa z doczepioną salonką i podróżującym w niej Hansem Frankiem. Zamach był nieudany, ale Niemcy wzięli srogi odwet.
 

Poranek 2 lutego 1944 r., areszt przy ulicy Montelupich w Krakowie. Tadeusz Iwański ze Staniątek, który siedzi tu od 7 stycznia, przez szczelinę w okiennicy celi obserwuje ruch na dziedzińcu. Widzi tylko fragment podwórza, ale nie ma wątpliwości, że to kolejna grupa skazańców jest wywożona na egzekucję. Wśród mężczyzn umieszczanych brutalnie na oplandekowanej ciężarówce, powiązanych parami drutem za ręce, rozpoznaje organistę ze staniąteckiego kościoła, Czesława Cebulę, a także – razem związanych – Józefa Bednarczyka i Franciszka Wołowicza z Podłęża.

Dalszy przebieg wydarzenia można odtworzyć na podstawie relacji nielicznych świadków. Stanisław Szybiński, Podłężanin, tego dnia prowadził parowóz z Kłaja do Podłęża. Dojeżdżając do wiaduktu nad drogą Niepołomice–Wieliczka, zauważył na szosie oplandekowane ciężarówki i umundurowanych Niemców wysiadających z jednego z aut. Gdy parowóz wjechał na stację, Szybiński od razu poprosił dyżurnego ruchu o zgodę na wyjazd w kierunku Niepołomic, by zobaczyć, co się będzie działo przy wiadukcie. Po uzyskaniu zgody skierował lokomotywę na Niepołomice i zatrzymał ją na wiadukcie nad lokalną drogą prowadzącą do przysiółka Podłęża Trawniki. Z parowozu było około sto metrów do miejsca, gdzie rozegrała się tragedia.
 

Na polecenie Niemców (w śledztwie Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich nie ustalono formacji, jednak najprawdopodobniej był to pluton SS) z ciężarówek wyskakiwali skazani, powiązani parami drutem za ręce. Jak zeznał Szybiński przed OKBZH, rozstrzelanie odbyło się w dwóch seriach po 25 osób. Skazani musieli uklęknąć wzdłuż drogi wiodącej do Niepołomic, po jej północnej stronie, twarzami do nasypu kolejowego szlaku Podłęże–Kłaj. Egzekucji dokonywały trzyosobowe zespoły Niemców wyposażonych w pistolety maszynowe MP-40. Egzekutorzy przechodzili za klęczącymi i oddawali krótkie serie w tył głowy (pistolet był przystosowany do prowadzenia ognia ciągłego). Najpierw szedł jeden, a po nim drugi, który dobijał ofiary. Gdy przeszedł trzeci, nie mogło już być wątpliwości, czy którykolwiek z rozstrzeliwanych przeżył. Według innej wersji – zapisanej przez ks. proboszcza Andrzeja Fidelusa w niepołomickiej kronice parafialnej 21 lat po wydarzeniu – za każdym z klęczących skazańców miał stać Niemiec i strzelać w tył głowy, a egzekucje miały być dokonywane dziesiątkami.
 

Pociski, które przeszły przez głowy ofiar, w twarzach powyrywały dziury. W związku z tym rozpoznanie zamordowanych było prawie niemożliwe. Do dziś nie ma pewności co do tożsamości większości z nich, ale dzięki świadkom można mieć pewność co do tego, że były to osoby pochodzące z tej okolicy. Jeden z mieszkańców miał usłyszeć okrzyk dochodzący z miejsca kaźni: „My są ze Staniątek!”. Inni po wojnie wspominali, że rodzina rozpoznała porzuconą obok wiaduktu charakterystyczną chustkę do nosa należącą do jednego z członków obwodu 20 NOW w powiecie bocheńskim.
 

Trzech rozstrzelanych rozpoznał po ich sylwetkach wspomniany wcześniej maszynista Stanisław Szybiński. Według tego świadka wśród zamordowanych mieli być: organista kościelny w Staniątkach Czesław Cebula (miał charakterystyczną, postawną sylwetkę) oraz Podłężanie Karol Łapaj i Franciszek Wołowicz. Tu nasuwa się pewna wątpliwość. Na niemieckim obwieszczeniu („afiszu śmierci”) z 2 lutego 1944 r. jest informacja o rozstrzelaniu 100 osób (50 w Staniątkach i 50 pod Dębicą – przyp. autora) wymienionych na obwieszczeniach z 31 października, 1 i 23 listopada oraz 3 i 18 grudnia 1943 r., a także z 15, 24 i 29 stycznia 1944 r., a  Czesław Cebula jest wymieniony na obwieszczeniu z 11 grudnia 1943 r. Jednak ten fakt wcale nie musi podważać zeznania  Szybińskiego, gdyż były inne przypadki, że treść obwieszczenia nie odpowiadała stanowi faktycznemu. Ponadto wersję Szybińskiego co do daty wywiezienia Cebuli na rozstrzelanie potwierdził Tadeusz Iwański.
   

Trzech zamordowanych – Józefa Gałata, Juliana Habasa i Kazimierza Kępę (wszyscy z Niepołomic) – miał rozpoznać Franciszek Pilch, który wraz z m.in. Andrzejem Feliksiakiem ze Staniątek, Augustynem Bilskim i oraz Książkiem z Podłęża (rozpoznał Karola Kaputę) został przymuszony przez Niemców do załadunku ciał na samochody. Warto odnotować, że w przypadku Gałata zachodzi podobna rozbieżność z datą afisza śmierci, jak w przypadku Cebuli.
 
Wymienionym wyżej świadkom nie udało się rozpoznać pozostałych ofiar mordu. Ciała były zmasakrowane, a poza tym pijani Niemcy kopniakami i groźbą zastrzelenia uniemożliwili im oglądanie zwłok. Ciała wywieziono w nieznanym kierunku.
 

Ból, modlitwa i pamięć
 

W dniu zbrodni o 17:00 w niepołomickim kościele parafialnym odbyła się msza święta z tradycyjnym poświęceniem gromnic.
Nie wszyscy wierni zmieścili się w świątyni, wielu stało na zewnątrz. Zgromadzeni, pogrążeni w wielkim bólu, modlili się pod przewodnictwem ks. Andrzeja Fidelusa. Na koniec mszy ksiądz odmawiał „Akt poświęcenia Niepokalanemu Sercu Maryi”.
W pewnym momencie zaczął improwizować modlitwę słowami: „… niech Cię wzruszy tyle bólu, tyle ucisku ojców i matek, małżonków, braci i niewinnych dzieci, tyle ciał rozszarpanych w okrutnej rzezi, tyle serc umęczonych i konających”. Zalewając się łzami, musiał przerywać modlitwę. Świątynię wypełnił szloch, płacz i jęk modlących się ludzi.
 

Na miejscu kaźni w Staniątkach Edward Widło z Zakrzowa postawił brzozowy krzyż. Potem mieszkańcy Staniątek, Podłęża
i Niepołomic ufundowali pomnik ku czci ofiar. W 2014 r. rondo przy wiadukcie nazwano „Rondem Ofiar 2 Lutego 1944 Roku”.
W każdą rocznicę, i nie tylko, pod pomnikiem składane są kwiaty, zapalane są znicze, m.in. przez uczniów miejscowych szkół. Miejscem pamięci przez długie lata z troską opiekowała się pani Alicja Rogala ze Staniątek. W ubiegłym roku staraniem Urzędu Miasta i Gminy Niepołomice pomnik został odnowiony.
 

W wielu kościołach (m.in. w Staniątkach, Podłężu, Niepołomicach) w Święto Matki Boskiej Gromnicznej wierni wzywani są do modlitwy za ofiary tamtego tragicznego dnia. To niezwykle ważna, mająca długoletnią tradycję forma utrwalania wydarzeń historycznych w pamięci i świadomości kolejnych pokoleń.

​

tekst: Wojciech Wójcik